Galeria sztuki polskiej po 1945

Galeria Sztuki Polskiej po 1945, zlokalizowana w nowym gmachu Muzeum Śląskiego, została zaprojektowana z myślą o kontynuacji Galerii Malarstwa Polskiego 1800–1945 i zamiarem zasygnalizowania istotnych zjawisk w dziejach sztuki powojennej. Jednocześnie kierowaliśmy się potrzebą zaakcentowania wybranych aspektów działalności artystycznej tego okresu oraz podkreślenia ich bogactwa, różnorodności i symultaniczności występowania. Poszczególne sekwencje ekspozycji, zachowując częściowo układ chronologiczny uwzględniają wiodące kierunki dialogujące z rodzimą tradycją oraz europejską nowoczesnością. Przede wszystkim na styku z Galerią Malarstwa Polskiego 1800–1945, gdzie prezentujemy dzieła polskiej sztuki powojennej, otwierającej się na nurty żywotne w sztuce zachodnioeuropejskiej (Alfred Lenica, Zdzisław Stanek, Tadeusz Kantor).

Następne części wystawy skupiają się na wątkach stylistycznych, ideowych i estetycznych  charakterystycznych dla różnych okresów i środowisk twórczych. Wśród eksponowanych prac znalazły się dzieła reprezentujące nurt abstrakcji geometrycznej, który ma swoje źródło w głębokim przekonaniu o możliwości poznania struktury rzeczywistości za pośrednictwem procesów intelektualnych. Poszukiwania artystów wybierających ten sposób obrazowania koncentrowały się głównie na odkrywaniu wzajemnych relacji nauki i sztuki, a w konsekwencji odpowiednich form plastycznych wiernie odzwierciedlających niezmienność praw porządkujących otaczający nas świat. Obszarem badań stał się zarówno abstrakcyjny świat matematyki (Ryszard Winiarski), jak i natura inspirująca do poszukiwań panujących w niej praw (Jerzy Rosołowicz).

W opozycji do intelektualnej abstrakcji geometrycznej sytuuje się twórczość o charakterze subiektywnym. Poetyka plastycznej wypowiedzi oscyluje tu w rejonach sztuki imaginacyjnej, wrażającej się w formie surrealistycznej, magicznej. W naszej galerii można odkryć skrajnie różne oblicza tej metaforyczności: od poetycko‑surrealistycznych obrazów Kazimierza Mikulskiego, przez wysublimowane, „ikoniczne” kompozycje Jerzego Nowosielskiego, aż po wanitatywne prace Zdzisława Beksińskiego.

Kolejną ważną grupę stanowią dzieła artystów powracających do sztuki figuratywnej o charakterze narracyjno‑symbolicznym i ekspresyjnym. Niefiguratywne działania malarskie powodowały zawężenie zainteresowań twórcy (i odbiorcy) do sfery czysto malarskiej, natomiast w przypadku abstrakcji geometrycznej skutkowały stopniową rezygnacją z przedmiotu na rzecz działań konceptualnych. Reakcją neoekspresjonistów na ten stan rzeczy był stanowczy sprzeciw wobec zanikania dzieła sztuki jako istotnego elementu w twórczości malarza, przedmiotu odgrywającego rolę przekaźnika emocji artysty i stymulatora uczuć u odbiorcy – przykładem mogą być prace Eugeniusza Markowskiego i Jerzego Kopecia. Zwolennicy figuracji innej niż neoekspresja opowiadali się natomiast za przywróceniem tradycyjnie rozumianego malarstwa, traktując sferę przedstawieniowa i narracyjną dzieła sztuki na równi z walorami czysto malarskimi. Ten nurt reprezentują w naszej kolekcji m.in. obrazy Macieja Bieniasza, Zbyluta Grzywacza, Leszka Sobockiego, Jarosława Modzelewskiego i Marka Sobczka.
Końcowa sekwencja wystawy zamyka przestrzeń galerii zderzeniem sztuki bardziej tradycyjnego rodzaju z twórczością o proweniencji konceptualnej, koncentrującą się głównie na osobie artysty oraz procesie twórczym, podporządkowującym dzieło sztuki założeniom ideowym, a jednocześnie marginalizującym jego powszechnie rozumiane walory estetyczne. Rezygnacja z tradycyjnych form artystycznych pozwoliła twórcom na swobodny wybór nowatorskich środków wyrazu, takich jak film, fotografia, ready made, instalacja multimedialna, performance czy happening. Główną zdobyczą sztuki konceptualnej było zastąpienie sztuki przedmiotu sztuką idei, która wypływa z intelektualnych rozważań, mniej lub bardziej zabarwionych emocjonalnie, obracających się w pewnych obszarach pojęciowych i poszukujących dla nich odpowiednich form ekspresji.
Wśród treści i idei zajmujących dzisiejszych twórców dominuje kilka tematów. Jednym z nich jest cielesność postrzegana i analizowana przez artystów na różnych poziomach poznawczych (Natalia Lach‑Lachowicz, Maria Pinińska‑Bereś, Tadeusz Boruta). Innym – przedmiot (ready made), który nadal pozostaje źródłem inspiracji i fascynacji dla wielu artystów (Władysław Hasior, Józef Szajna, Zenon Moskwa). Kolejnym, równie ważnym tematem jest społeczeństwo, uwarunkowane poprzez politykę, religie i kulturę (Zbigniew Libera, Lech Majewski, grupa Łódź Kaliska).
W naszej kolekcji znalazły się też przykłady sztuki „wychodzącej” na ulice i wkraczającej w przestrzeń miejską. Reprezentują ją prace najmłodszych artystów, a stosunkowo nowy kierunek zwany street artem – „wizerunki” oryginałów, które powstały i funkcjonują w otwartej przestrzeni miasta.

 

Andrzej Wróblewski (1927-1957), Abstrakcja geometryczna

Zdzisław Beksiński (1929-2005), AY

Eugeniusz Markowski (1912-2007), Dwie postacie R + F

 

Andrzej Wróblewski (1927–1957) Abstrakcja geometryczna szara, 1948 olej, płótno
Andrzej Wróblewski to jeden z najbardziej utalentowanych przedstawicieli młodego powojennego pokolenia. Dwustronny obraz malarza Abstrakcja geometryczna szara w szczególny sposób dokumentuje dwa różne etapy jego drogi twórczej: eksperymenty z tzw. nowoczesnością, czyli stylami i nurtami sztuki Europy Zachodniej, które dotychczas nie były dobrze znane polskim twórcom, oraz sztukę figuratywną o cechach realistycznych, znacznie bliższą jego artystycznemu wyobrażeniu o otaczającym świecie, inspirowaną sztuką meksykańską i malarstwem w stylu włoskiego nowego realizmu.

Zdzisław Beksiński (1929–2005) AY, 1985 olej, płyta pilśniowa
Zdzisław Beksiński tworzył kompozycje wizyjne, mroczne, pełne niepokoju, rodzaj ilustracji sennych koszmarów, obnażających ludzki strach przed unicestwieniem egzystencji, destrukcją i rozkładem ciała. W sferze formalnej skupiał się głównie na postaci ludzkiej, czasami zwierzęcej, oraz fantastycznej architekturze osadzonej w obcej, nieprzyjaznej przestrzeni.

Eugeniusz Markowski (1912–2007) Dwie postacie R + F, 1963–1984 olej, płótno
Tworzył w stylu nowej figuracji pełnej agresywnej, ofensywnej ekspresji. Jego twórczość, porównywaną do art brut i obrazów Jeana Dubuffeta, wypełniają ludzie poddani deformacji do poziomu głębokich, odrażających zniekształceń. Brak indywidualizacji poszczególnych postaci podkreśla jednolity charakter zbiorowości, stale niezdolnej do ewolucji, wbrew dynamice zmian cywilizacyjno-technologicznych. Postacie zwierzęce, niewiele różniące się wyglądem od ludzi, sugerują podobieństwo również na poziomie behawioralnym. W latach 80. XX wieku Markowski został uznany za prekursora polskich „nowych dzikich”.

 

Ryszard Winiarski (1936-2007), Przypadek w grze dla dwóch

Natalia Lach-Lachowicz (ur. 1937), Dialog B

Natalia Lach-Lachowicz (ur. 1937), Dialog A

Zbigniew Libera, Che. Następny kadr z cyklu Pozytywy

 

Ryszard Winiarski (1936–2007) Przypadek w grze dla dwóch, 1984 akryl, deska
Winiarski od początku interesował się głównie naukami ścisłymi, co pozwoliło mu na szybkie zdefiniowanie własnej drogi artystycznej. Program, który konsekwentnie realizował, polegał na plastycznej wizualizacji statystyki i teorii przypadku stosowanej w grach losowych (tj. rzucanie monetą, kostką do gry bądź przypadkowy wybór). W późniejszym okresie twórczości artysta zaczął urozmaicać swoje prace i wzbogacać proces twórczy poprzez zastosowanie nowych elementów: komplikację zasad gry, dodanie trzeciego wymiaru tworzącego iluzoryczną głębię bądź tworzenie głębi rzeczywistej w reliefowej przestrzeni oraz stosowanie dodatkowych kolorów.

Zbigniew Libera (ur. 1959) Che. Następny kadr z cyklu Pozytywy, 2003–2004 papier fotograficzny matowy, autorski wydruk cyfrowy
Na początku XXI wieku Zbigniew Libera zajął się głównie fotografią, będącą we współczesnym świecie jedną z najważniejszych form kształtowania społecznej opinii. Cykl Pozytywy podejmuje próbę analizy oddziaływania fotografii reportażowej na percepcję i pamięć odbiorcy, a w konsekwencji na ocenę relacjonowanych wydarzeń historycznych. Fotografie inscenizowane Libery są pozytywnym odbiciem powszechnie znanych zdjęć dokumentalnych, najczęściej komentujących wojnę, przemoc, zagładę.

Natalia Lach-Lachowicz (ur. 1937) Dialog A, 1991 żeliwo, granit, odlew, Dialog B, 1991 żeliwo, granit, odlew
Natalia Lach-Lachowicz zajmuje się fotografią, filmami wideo, grafiką, malarstwem, rzeźbą, jest autorką performances. Na przełomie lat 80. i 90. w twórczości artystki nastąpił znaczący zwrot: kobiety emanujące młodością i prowokującym erotyzmem zostały zastąpione wizerunkami zdeformowanej twarzy artystki ubranej w pończochę. Cykle Trwoga paniczna i Formy platońskie mają związek z osobistymi, odwołującymi się do choroby doświadczeniami artystki. W kontekście uniwersalnym dotykają problemu przemijania, cielesnego starzenia się, szczególnie dotkliwego dla kobiet narażonych na efekt społecznej transparentności. Rzeźby Dialog A i Dialog B nawiązują w formie przestrzennej do fotograficznych cykli z wizerunkami zdeformowanej twarzy artystki.

Kurator wystawy: Joanna Szeligowska-Farquhar