Dział Plastyki Nieprofesjonalnej Muzeum Śląskiego od wielu lat współpracuje z licznymi zagranicznymi instytucjami zajmującymi się fenomenem art brut. Kontakty te dają możliwość prezentacji własnej kolekcji, ale również pokazania polskiej publiczności zbiorów instytucji partnerskich. W 2025 roku była to ekspozycja „Nie jesteś sama. Outsiderki w sztuce”, obecnie mamy możliwość zapoznania Państwa z jedną z najciekawszych europejskich kolekcji art brut, znajdującą się w Muzeum Sztuki w Ołomuńcu. Ekspozycja przybliża przede wszystkim mało znane w Polsce zjawisko sztuki spirytystycznej, której przejawem są rysunki mediumiczne.

Wystawa „Kwiaty innych światów. Anna Zemánková, Cecilie Marková, Marie Kodovská oraz czescy spirytyści” jest wyborem dzieł skupionych wokół motywu kwiatu, niezwykle silnie obecnego w ołomunieckiej kolekcji art brut. Kwiaty – od wieków należące do najpotężniejszych archetypów sztuki – nie są tu odbiciem rzeczywistej natury, lecz przede wszystkim projekcją natury wewnętrznej, swoistą „botaniką duszy”. Są głęboko intymne; stają się metaforami, znakami i symbolami. Pełnią rolę posłańców „innych światów” oraz obrazów odmiennych wymiarów poznania. Wizualne metamorfozy tych światów przybierają nieoczywiste, nierzadko oniryczne i osobliwe formy, nacechowane wyjątkową siłą wyrazu.

Szczególnie wyraźnie ujawnia się to w niezwykłym fenomenie tzw. rysunku mediumicznego. Rozległa twórczość rysunkowa mediów rozwijała się w ramach bogatej działalności stowarzyszeń spirytystycznych na ziemiach czeskich pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku. Jej rozkwit umożliwiła bardziej swobodna i tolerancyjna atmosfera społeczna Czech i Moraw, a także specyficzne uwarunkowania kulturowe, kształtowane przez historię regionu. Skala tego zjawiska oraz jego masowy charakter nie mają prawdopodobnie odpowiednika w europejskim kontekście. Fenomenem były również dziesiątki wystaw rysunków mediumicznych organizowanych przez stowarzyszenia spirytystyczne w całym kraju aż do roku 1938. Ich twórczość budziła zainteresowanie i podziw takich artystów jak Josef Čapek czy Jan Zrzavý. W okresie późniejszych reżimów totalitarnych – nazistowskiego i komunistycznego – tradycja ta została jednak stopniowo unicestwiona.

Twórcy rysunków mediumicznych, wywodzący się głównie ze środowisk wiejskich i małomiasteczkowych, nie postrzegali siebie jako właściwych autorów swoich dzieł. Uważali się raczej za pośredników – media. Ich prace powstawały w szczególnym stanie inspiracji, pod wpływem silnego impulsu twórczego i w poczuciu niezwykłego połączenia z niewidzialnymi źródłami, określanymi często imionami duchów, niekiedy także nazwami znanych lub nieznanych planet. Pod rysunkami zapisywali zazwyczaj czas trwania owego „połączenia”, podczas którego dzieło zostało wykonane. Nie byli osobami chorymi psychicznie ani społecznie wykluczonymi. Ich twórczość wyrastała z ideałów spirytualizmu. Warto zauważyć, że zasada swobodnego automatyzmu, obecna w tych pracach, stanowi również jeden z fundamentów sztuki surrealistycznej.

Na wystawie prezentowany jest wybór dzieł powstałych na przestrzeni całego XX wieku ponad dwudziestu twórców, w tym autorów anonimowych, ale także tak znanych jak Anna Zemánkova, Cecylia Marková czy Josef Kotzian.

Jednym z podstawowych kryteriów doboru dzieł była ich niepodważalna wartość artystyczna oraz przekonująca autentyczność – cechy stanowiące o wyjątkowej sile i znaczeniu tej niezwykłej twórczości.

• 30.07.2026 – 25.10.2026
• Kuratorki wystawy: Anežka Šimková, Šárka Belšíková (Muzeum Sztuki w Ołomuńcu), Sonia Wilk (Muzeum Śląskie)