Prezentacja dzieł Józefa Szajny pozyskanych dzięki dofinansowaniu ze środków MKiDN

8 października, 2026
Kategoria: Wystawy, Wystawy czasowe

Prezentacja obiektów pozyskanych do kolekcji Muzeum Śląskiego w Katowicach ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury w ramach zadania „Rozbudowa kolekcji dzieł Józefa Szajny w Muzeum Śląskim”

Centrum Scenografii Polskiej, działające w ramach Muzeum Śląskiego w Katowicach, jako jedyne w Europie ukazuje dokonania wybitnych artystów teatru, których twórczość przekracza tradycyjne granice między teatrem a sztukami plastycznymi. Na szczególne wyróżnienie w kolekcji zasługują twórcy tacy jak Tadeusz Kantor, Józef Szajna i Leszek Mądzik. Muzeum zgromadziło największą w Polsce i na świecie kolekcję dzieł Szajny, liczącą około 580 obiektów, zyskując możliwość szerokiej prezentacji dorobku artysty, a także zachowania jego dziedzictwa.

Józef Szajna (1922–2008) to jeden z najwybitniejszych artystów świata teatru i sztuki, który, przyjmując schedę awangardystów, stworzył sztukę totalną łączącą w teatrze dziedziny plastyki i literatury. Ten malarz, scenograf, reżyser, teoretyk teatru i twórca autorskich przedstawień zostawił dla swoich następców wciąż aktualne przesłanie, wywodzące się z traumatycznych doświadczeń wojennych oraz pobytu w obozach KL Auschwitz i Buchenwald. Przestroga zawarta w dziełach Szajny pozostaje aktualna i odnosi się do uniwersalnych problemów ludzkiej egzystencji. Wybór unikatowych projektów dokumentujących najważniejsze spektakle autorskie oraz obrazów pozwala rozwijać podejmowany przez muzeum dialog z młodym odbiorcą. W tym kontekście pośród zakupionych prac szczególnie ważne są następujące dzieła: „Drang nach Osten – Drang nach Westen” (1987); „Drang nach Osten – Drang nach Westen” (1989); „Ostatnia stacja” (1996); rysunki z cyklu: „Leżę tutaj ukrzyżowany” (1992); „Oświęcim I” (1985); „Apel”; „Kopiec. Akcja”.

Twórczość Szajny reprezentuje sztukę drugiej połowy XX wieku. Rozpoczynając od doświadczeń grafika i malarza, artysta szukał środków umożlwiających przeniesienie działań z płaszczyzny w przestrzeń. Pozyskanie obrazu „Utrwalanie” oraz asamblaży „Widok” i „Za ścianą”, które poszerzają zakres tematyczny kolekcji malarstwa, umożliwia bogatszą prezentację dzieł łączących plastykę sceniczną z malarstwem. Prace wykonane w technikach kolażu i asamblażu, skomponowane ze zniszczonych materii i przedmiotów, budują metaforyczny obraz świata po apokalipsie, a także odwołują się do artystycznego gestu Szajny wynikającego z potrzeby „sklejania świata”.

Wśród zakupionych obiektów wyróżniają się „Wariacje teatralne” i projekty scenograficzne dokumentujące autorskie spektakle Józefa Szajny z lat 50. i 60., realizowane m.in. w Opolu, Warszawie, Krakowie, a także prace związane z jego działalnością w latach 70. w autorskim Teatrze Studio.

Wśród dzieł reprezentujących istotny przełom w sztuce Józefa Szajny znajduje się m.in. cykl obrazów ze znakiem plastycznym – sylwetą, która stała się niejako sygnaturą idei Józefa Szajny i kluczem przestrzennym dla jego teatru. Sylweta, rozumiana jako pustka po człowieku, ślad po tym, co było i bezpowrotnie przeminęło, wielokrotne pojawia się w jego twórczości. Jej powtarzanie podkreśla świadome stosowanie przez artystę motywów plastycznych. Znak ten ucieleśnia kluczową ideę sztuki Józefa Szajny – „Człowiek jako najwyższa wartość i źródło formy” – zobrazowaną w takich dziełach jak: „Mrowisko”, „Mrowisko z sylwetą” i „Sylwety”.