W Roku Andrzeja Wajdy zapraszamy na wystawę poświęconą twórczości Krystyny Zachwatowicz-Wajdy – wybitnej polskiej scenograf, wieloletniej pedagog Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, współtwórczyni najważniejszych przedstawień teatralnych i filmowych drugiej połowy XX wieku oraz artystycznej partnerki Andrzeja Wajdy.

Urodzona w Warszawie w 1930 roku Krystyna Zachwatowicz-Wajda jest postacią o niezwykłym życiorysie. Aktorka, artystka kabaretowa, historyk sztuki i przede wszystkim scenograf, od ponad siedmiu dekad współtworzy polską kulturę. W 2026 roku obchodzi 96. urodziny, pozostając osobą aktywną społecznie i zaangażowaną w życie publiczne.

Wystawa przypomina wybrane realizacje teatralne i filmowe artystki. W przestrzeni galerii zaprezentowane zostaną oryginalne projekty scenografii i kostiumy oraz fotografie spektakli autorstwa Zachwatowicz.

Wystawa prezentowana w Kordegardzie, Galerii Narodowego Centrum Kultury zawiera zaledwie sygnalny wybór 56 projektów scenograficznych artystki.

Narrację rozpoczynają wyróżnione inscenizacje dramatów Williama Shakespeare’a „Król Lear”, „Jak wam się podoba” i „Sen nocy letniej”. W centrum umieszczono przykłady spektakli interpretujących teksty arcydzieł literatury XIX i XX wieku: „Nie-Boskiej komedii” Zygmunta Krasińskiego, „Wesela” i „Nocy listopadowej” Stanisława Wyspiańskiego, „Matki” Stanisława Ignacego Witkiewicza, „Ślubu” Witolda Gombrowicza oraz „Sprawy Dantona” Stanisławy Przybyszewskiej. Są to realizacje teatralne z lat 60. i 70. ubiegłego stulecia, które definiują zarówno warsztat artystyczny Krystyny Zachwatowicz-Wajdy, jak i przywołują obecne w jej sztuce i skutecznie zakamuflowane przed cenzurą komentarze do ówczesnej sytuacji w Polsce.

Artystka współpracowała z wieloma wybitnymi reżyserami, także tymi, którzy również tworzyli dzieła plastyczne lub byli aktorami i myśleli o teatrze w sposób totalny, obejmujący całość przestrzeni dzieła scenicznego. Wystawa scenografii Krystyny Zachwatowicz przywołuje dokonania: Jerzego Jarockiego (początek współpracy 1960), Jerzego Krasowskiego (początek współpracy 1960), Zygmunta Hübnera (współpraca 1962), Krystyny Skuszanki (początek współpracy 1964), Konrada Swinarskiego (początek współpracy 1965), a wieńczy je współpraca z Andrzejem Wajdą (początek współpracy 1971). Spotkanie Andrzeja Wajdy i Krystyny Zachwatowicz w 1971 roku połączyło dwoje dojrzałych i doświadczonych artystów, czego owocem był spektakl „Biesy” Fiodora Dostojewskiego (premiera 29 kwietnia 1971).

Już od pierwszej ich wspólnej premiery tworzyli arcydzieła sceniczne, a także genialne filmy. Kończąc opis narracji poświęconej kontekstom Polski i widmom historii nie sposób pominąć filmowej wersji „Wesela” w reżyserii Andrzeja Wajdy (premiera 9 stycznia 1973). W realizacji filmowej wersji dramatu Krystyna Zachwatowicz była odpowiedzialna za kostiumy, a jej dyscyplina pracy pozwoliła stworzyć dzieło spójne w obrazie. Artystka wspomina, jak zgodnie z ustaloną wspólnie z reżyserem koncepcją opartą na wykorzystaniu autentycznych bronowickich strojów ludowych pozyskiwała rodowe pamiątki od tamtejszych gospodyń. Wesele zostało „namalowane” poprzez wybór inspiracji epoką, a także cytatów z obrazów Stanisława Wyspiańskiego. Reżyser stworzył dzieło totalne, którego zmienną dynamikę uzyskano przez cięcia i montaż obrazów łącząc sen, imaginację z rzeczywistością. Było to możliwe dzięki współpracy Wajdy z Witoldem Sobocińskim odpowiedzialnym za zdjęcia. „Wesele” Wajdy to również genialna muzyka stworzona przez Stanisława Radwana i Czesława Niemena, którzy połączyli ludowe rytmy z dźwiękami budującymi atmosferę niepokoju, zapowiadającymi dramat, a także przygotowującymi widzów na postawione przed nimi pytanie o WOLNOŚĆ.

Szkice i projekty scenograficzne prezentują proces poszukiwań środków plastycznych inspirowanych lekturą, zdradzają malarską wrażliwość i skłonność do budowania poetyckiego skrótu lub pointy definiującej świat postaci scenicznych. W teatrze Krystyny Zachwatowicz realność i oniryczna wizja współistnieją, tak jak współistnieją widma przeżytej wojny i czas teraźniejszy. W pracach plastycznych dokumentujących studia pod opieką prof. Karola Frycza nie znajdziemy estetyzujących i konwencjonalnych dekoracji, ale dostrzegamy piętno przeżytej wojny.  Jednocześnie ich autorka jest scenografką, która potrafi współpracować z reżyserem, przekształcać koncepcję w czasie prób, uczestniczyć w procesie warsztatowej realizacji scenografii i kostiumów, dbając o każdy szczegół.

Zapraszamy widza do refleksji nad dziełami odczytanymi w świetle biografii rozpiętej pomiędzy dawną a obecną stolicą Polski. Warszawa to jej miasto rodzinne, zrujnowane podczas drugiej wojny światowej i odbudowane przez profesora Jana Zachwatowicza, ojca artystki, uzasadniając potrzebę rekonstrukcji Starówki tymi słowami: „Bo naród i pomniki jego kultury to jedno. Nie mogę zgodzić się na wydarcie nam pomników kultury (…), będziemy je odbudowywali od fundamentów, aby przekazać pokoleniom (…)”. Zachowany z wojennej pożogi Kraków to zaś miasto wybrane, w którym Krystyna Zachwatowicz jest charyzmatyczną scenograf, pedagogiem, obywatelką troszczącą się o „młodych”, ponieważ, jak podkreśla: „To oni są przyszłością”.