Do końca października miłośnicy sztuki współczesnej oraz teatru mają niepowtarzalną okazję, by zobaczyć w Muzeum Śląskim w Katowicach wyjątkowe dzieła Józefa Szajny. Prezentowane obiekty pozyskane zostały dzięki dofinansowaniu ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury w ramach zadania „Rozbudowa kolekcji dzieł Józefa Szajny w Muzeum Śląskim”.

Działające w strukturach Muzeum Śląskiego Centrum Scenografii Polskiej to miejsce absolutnie wyjątkowe w skali Europy. Jako jedyna placówka na Starym Kontynencie ukazuje ono dokonania wybitnych artystów teatru, których twórczość zatarła tradycyjne granice między sztuką sceniczną a plastyką. W tym gronie szczególne miejsce zajmują takie tuzy jak Tadeusz Kantor, Leszek Mądzik oraz Józef Szajna.

Dzięki konsekwentnie budowanym zbiorom Muzeum Śląskie zgromadziło największą w Polsce i na świecie kolekcję dzieł Szajny, liczącą już około 580 obiektów. Pozwala to nie tylko na wszechstronną prezentację dorobku artysty, lecz przede wszystkim na skuteczną ochronę jego bezcennej spuścizny.

Józef Szajna (1922–2008) to jeden z najwybitniejszych artystów świata teatru i sztuki, który, przyjmując schedę awangardystów, stworzył sztukę totalną łączącą w teatrze dziedziny plastyki i literatury. Ten malarz, scenograf, reżyser, teoretyk teatru i twórca autorskich przedstawień zostawił dla swoich następców wciąż aktualne przesłanie, wywodzące się z traumatycznych doświadczeń wojennych oraz pobytu w obozach KL Auschwitz i Buchenwald. Przestroga zawarta w dziełach Szajny pozostaje aktualna i odnosi się do uniwersalnych problemów ludzkiej egzystencji. Wybór unikatowych projektów dokumentujących najważniejsze spektakle autorskie oraz obrazów pozwala rozwijać podejmowany przez muzeum dialog z młodym odbiorcą. W tym kontekście pośród zakupionych prac szczególnie ważne są następujące dzieła: „Drang nach Osten – Drang nach Westen” (1987); „Drang nach Osten – Drang nach Westen” (1989); „Ostatnia stacja” (1996); rysunki z cyklu: „Leżę tutaj ukrzyżowany” (1992); „Oświęcim I” (1985); „Apel”; „Kopiec. Akcja”.

Twórczość Szajny reprezentuje sztukę drugiej połowy XX wieku. Rozpoczynając od doświadczeń grafika i malarza, artysta szukał środków umożlwiających przeniesienie działań z płaszczyzny w przestrzeń. Pozyskanie obrazu „Utrwalanie” oraz asamblaży „Widok” i „Za ścianą”, które poszerzają zakres tematyczny kolekcji malarstwa, umożliwia bogatszą prezentację dzieł łączących plastykę sceniczną z malarstwem. Prace wykonane w technikach kolażu i asamblażu, skomponowane ze zniszczonych materii i przedmiotów, budują metaforyczny obraz świata po apokalipsie, a także odwołują się do artystycznego gestu Szajny wynikającego z potrzeby „sklejania świata”.

Wśród zakupionych obiektów wyróżniają się „Wariacje teatralne” i projekty scenograficzne dokumentujące autorskie spektakle Józefa Szajny z lat 50. i 60., realizowane m.in. w Opolu, Warszawie, Krakowie, a także prace związane z jego działalnością w latach 70. w autorskim Teatrze Studio. 

Wśród dzieł reprezentujących istotny przełom w sztuce Józefa Szajny znajduje się m.in. cykl obrazów ze znakiem plastycznym – sylwetą, która stała się niejako sygnaturą idei Józefa Szajny i kluczem przestrzennym dla jego teatru. Sylweta, rozumiana jako pustka po człowieku, ślad po tym, co było i bezpowrotnie przeminęło, wielokrotne pojawia się w jego twórczości. Jej powtarzanie podkreśla świadome stosowanie przez artystę motywów plastycznych. Znak ten ucieleśnia kluczową ideę sztuki Józefa Szajny – „Człowiek jako najwyższa wartość i źródło formy” – zobrazowaną w takich dziełach jak: „Mrowisko”, „Mrowisko z sylwetą” i „Sylwety”.

Ekspozycja prezentowana jest w budynku głównym Muzeum, na poziomie -4.