Rozbudowa kolekcji dzieł Józefa Szajny w Muzeum Śląskim w Katowicach

Z radością informujemy, że Muzeum Śląskie w Katowicach otrzymało dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego na realizację zadania „Rozbudowa kolekcji dzieł Józefa Szajny w Muzeum Śląskim w Katowicach” w ramach Funduszu Promocji Kultury. To nie tylko strategiczny zakup, ale przede wszystkim ukoronowanie merytorycznej pracy całego zespołu naszego Muzeum.

Dużym sukcesem jest nie tylko pozyskanie środków ministerialnych, ale również fakt, że wniosek złożony przez Muzeum Śląskie został oceniony najwyżej spośród wszystkich przyjętych projektów. Przejęcie na własność spuścizny Józefa Szajny – w tym wykupienie cennych depozytów – pozwala kontynuować proces tworzenia największej w Polsce i na świecie kolekcji dzieł artysty, liczącej obecnie około 580 obiektów.

Muzeum Śląskie od momentu restytucji w 1985 roku poszerza zbiór obiektów autorstwa Józefa Szajny o nabytki wybrane specjalnie do realizowanych projektów badawczych i wystawienniczych. Przejęcie na własność spuścizny Szajny dopełni istniejącą kolekcję, umożliwi prowadzenie prac konserwatorskich oraz ruch muzealiów zgodny z Ustawą o muzeach i Ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zakup pozwoli kontynuować projekty naukowo-badawcze poświęcone wybitnym mistrzom związanym z polskim teatrem i sztukami wizualnymi XX i XXI wieku. Realizacja wykupu ukoronuje działania, których celem jest stworzenie największej kolekcji dzieł Szajny i służenia pamięci o artyście.

Józef Szajna (1922–2008) to jeden z najwybitniejszych artystów świata teatru i sztuki, który, przyjmując schedę awangardystów, stworzył sztukę totalną łączącą w teatrze dziedziny plastyki i literatury. Ten malarz, scenograf, reżyser, teoretyk teatru, twórca autorskich przedstawień zostawił dla swoich następców wciąż aktualne przesłanie, wywodzące się z traumatycznych przeżyć udziału w walkach antyfaszystowskich, doświadczeń apokalipsy więzienia w obozach KL Auschwitz i Buchenwald. Przestroga zawarta w dziełach sztuki Szajny ma charakter aktualnych problemów ogólnoludzkich. Wybór unikatowych projektów dokumentujących najważniejsze spektakle autorskie oraz obrazy pozwalają rozwijać podejmowany przez Muzeum dialog z młodym odbiorcą.  W tym kontekście pośród prac, których kupno planujemy, szczególnie ważne są następujące dzieła: „Drang nach Osten – Drang nach Westen” (1987); „Drang nach Osten – Drang nach Westen” (1989); „Ostatnia stacja” (1996); rysunki z cyklu: „Leżę tutaj ukrzyżowany” (1992); „Oświęcim I” (1985); „Apel”; „Kopiec. Akcja”.

Twórczość Szajny reprezentująca sztukę drugiej połowy XX wieku rozwija idee awangardy dwudziestolecia międzywojennego. Rozpoczynając od płaszczyznowych doświadczeń grafika i malarza, szukał środków do przeniesienia działań w przestrzeń. Pozyskanie obrazu „Utrwalania” oraz asamblaży „Widok” i „Za ścianą”, które poszerzają zakres tematyczny w kolekcji malarstwa, umożliwi bogatszą prezentację dzieła o cechach łączących plastykę sceniczną z malarstwem Szajny, nawiązujących do „Apoteozy” oraz „Czerwonej rękawiczki” (obiekt w zbiorach Muzeum Śląskiego). Dzieła wykonane w technikach kolażu i asamblażu, skomponowane ze zniszczonych materii i przedmiotów, budują metaforyczny obraz świata po apokalipsie, a także odwołują się do artystycznego gestu Szajny wynikającego z potrzeby „sklejania świata”. Obecność w zbiorach dzieł reprezentujących techniki malarskie takie jak kolaż, a później asamblaż wzbogaca cykl „Wariacji teatralnych” i projektów scenograficznych dokumentujących autorskie spektakle Józefa Szajny z czasu debiutu w latach 50. i lat 60. realizowane m.in. w Opolu, Warszawie, Krakowie, a także w latach 70. w autorskim Teatrze Studio. 

Wybór dzieł reprezentujących spektakularny przełom w sztuce Józefa Szajny, jakim była instalacja „Reminiscencje” (obiekt w zbiorach Muzeum Śląskiego) poprzedzająca „Replikę” uobecnioną w zbiorach Muzeum Śląskiego poprzez cztery rysunkowe projekty i dwie rzeźby –obiekty przestrzenne (zakup przez Muzeum w 2024 roku) to m.in. cykl obrazów z lat 80.  ze znakiem plastycznym – sylwetą, która stała się niejako sygnaturą idei Józefa Szajny i kluczem przestrzennym dla jego teatru.  Sylweta rozumiana jako pustka po człowieku, ślad po tym, co było i bezpowrotnie przeminęło. Wielokrotne jej zastosowanie podkreśla replikację zjawisk plastycznych świadomie stosowanych przez artystę. Znak ten ucieleśnia kluczową ideę sztuki Józefa Szajny – „Człowiek jako najwyższa wartość i źródło formy” – zobrazowaną w takich dziełach z oferty do zakupu jak: „Mrowisko”, „Mrowisko z sylwetą”, „Sylwety”.